2019 Ulat sa Estado ng Wika/ 2019 State of the Language Address (SOLA)
ni Virgilio S. Almario

SA MANIWALA KAYÓ o hindi, hindi lámang buháy ang ating wikang Filipino. Ito ay malusog at masiglang wikang pambansa.

Malusog at masigla ang wikang Filipino sa kabilâ ng patuloy ding paglikha ng hadlang ng mga rehiyonalista na nagkukunwang tagapagtanggol ng ibáng katutubong wika ng Filipinas. Malusog at masigla ang wikang Filipino sa kabilâ ng malakíng krisis na idinulot ng CHED Memo No. 20.

Nahihirapan ang mga rehiyonalistang igiit ang kaniláng makitid na pananaw dahil sa matatag na kampanya at programang pangwika ng Komisyon sa Wikang Filipino na napapatnubayan ng isang organisado’t sistematikong Medyo Matagalang Planong Pangwika. Higit na nabubulgar ang mapanghati kundi man konserbatibong pananaw pangwika ng mga rehiyonalista dahil nakabatay sa mga pambansa at makabansang adhika ang bawat pagkilos ng KWF.

Sa kabilâng dako, totoong isang masaklap na pangyayari ang CHED Memo No. 20, seryeng 2013, (CMO 20) kasáma na ang naging pangwakas na hatol ng Korte Suprema nitóng 5 Marso 2019, lalo na para sa mga guro sa kolehiyo na sapilitang inilipat sa senior high school o nawalan ng tiyak na trabaho. Subalit may mga itinuro itong leksiyon para sa mga guro ng Filipino at sa KWF mismo. Naorganisa ang maraming guro para manghingi ng TRO laban sa CMO 20 at muling nagisíng sa halaga ng sáma-sámang pagkilos para maipagtanggol ang wikang Filipino at ang kanilang sariling kapakanan. Nalantad ang bangkarote at kontra-Filipinong oryentasyon ng mga lider at administrador sa pambansang edukasyon (pati na ng mayorya sa Korte Suprema). Naituro sa KWF ang malakíng limitasyon ng R.A. No. 7104 at ang katotohanan na ang tadhanang pangwika sa 1987 Konstitusyon ay non-self executory.

Ang hulíng nabanggit na aral mula sa CMO 20 ay nagbigay ng bagong uri ng adhika para sa KWF para isagawa agad sa loob ng 2019. Subalit mainam na talakayin ang mga kasalukuyang pambansa at makabansang adhika sa Medyo Matagalang Plano ng KWF, at kung paanong nakapagdulot ng sigla’t kalusugan sa wikang Filipino ang mga binuo at isinagawang aktibidad ng KWF sa nakaraang panahon alinsunod sa mga naturang adhika.

Sa pangkalahatan, may dalawang antas at sanga ang naging kampanyang pangwika ng KWF sa loob ng nakaraang panahon: una, ang estandardisasyon ng Filipino simula 2013, at idinugtong ang intelektuwalisasyon o kultibasyon ng Filipino simula 2016. Mahigpit na magkaugnay ang dalawang kampanya, at kailangan para sa dalawang malakíng tungkulin ng KWF: (1) upang makalayà ang wikang Filipino sa mga kasalukuyang problema sa loob at labas ng edukasyong pangwika, at (2) upang maitulak ang pagtupad sa atas ng 1987 Konstitusyon na paunlarin at palaganapin ang wikang Filipino bílang opisyal na wika ng pamahalaan at ng buong sistema ng edukasyong pambansa.

Naging pangunahing diin naman sa buong kampanya ang oryentasyong “katutubò.” Nakaangkla ito sa dalawang batayang katotohanang itinataguyod ng KWF. Una, na ang Filipino ay isang wikang katutubo dahil nakabatay sa isang wikang katutubo ng Filipinas. Ikalawa, na nakasaad sa 1987 Konstitusyon na kailangang payabungin ang Filipino at pangunahing pampayabong ang mga wikang katutubo ng Filipinas. Pansalungat ang unang batayang katotohanan sa mahihiwatigang turing ng mga rehiyonalista sa Filipino bílang isang wikang kaaway ng mga katutubong wika ng bansa. Adhika namang salungatin ng ikalawang batayang katotohanan ang umiiral sa kasalukuyang lansakan at walang-patumanggang panghihiram ng salitâ mula sa Ingles at ibáng wikang banyaga’t pandaigdig.

Ang buong oryentasyong katutubo ng kampanya ng KWF ay nakapaloob mismo sa pamagat ng programang Uswag: Dangal ng Filipino na inumpisahan noong 2013. Pinalalaganap nitó ang isang Ortograpiyang Pambansa (OP) na produkto ng isang serye ng konsultasyon upang mabigyan ng nagkakaisang tuntunin ang ilang masigalot na punto sa pagbaybay dahil sa nagbagong alpabeto ng Wikang Pambansa hábang sinisinop ang mga dáti nang lumaganap na tuntunin sa abakada. Ngunit ang higit na mahalaga, ibinukás ng OP ang Filipino sa paglalahok ng mga katangiang ortograpiko na wala sa Tagalog ngunit taglay ng karamihan sa mga wikang katutubo. Kaugnay nitó ang pagtawag ng KWF ng mga forum at seminar upang baguhin ang balarila tungo sa pagsasanib ng mga katangiang panggramatika ng ibáng mga katutubong wika sa bagong Gramatikang Pambansa (GP). Naging bahagi din nitó ang tungkulin para sa armonisasyon ng mga ortograpiya ng mga wikang katutubo na ginagámit panturo alinsunod sa programang MTB-MLE at ang pagsuri at pagtuklas ng higit na mabisàng pamamaraan ng pagtuturo ng Filipino sa mga pook na di-Tagalog. Sa unang pagkakataon din, noong 2015, pinagtuonan ng saliksik at fildwork ng KWF ang mga wika ng maliliit na pangkating etniko, upang matanto ang halaga ng pagbuo ng isang programa para sa pagsagip ng mga nanganganib maglahòng wika.

Anupa’t mula sa Uswag: Dangal ng Filipino ay hindi kataká-takáng ipagdiwang ng KWF ang Buwan ng Wika ngayong 2019 sa pamamagitan ng temang Wikang Katutubo: Tungo sa Isang Bansang Filipino. Bukod sa nakatiyap nitó ang proklamasyon ng UNESCO na International Year of Indigenious Languages ang 2019, sinasagisag ng tema ng KWF ang naging sigasig ng ahensiya upang palaganapin ang pagmamahal at pangangalaga sa “katutubo,” maitampok ang makulay at makabuluhang katangian ng mga “katutubo,” at mailahok ang mga ito sa pagkatha ng isang matatag, nagkakaisa, at malikhaing bansang Filipino. Nakasalig din sa adhikang ito ang oryentasyon na ang wika ay isang pangunahing salik sa tinatawag na intangible cultural heritage (ICH), at kayâ napakamakabuluhang pinto upang higit na matuklasan ang sariling identidad ng mga Filipino.
Wika ng Katutubong Karunungan

Tatlong malakíng gawain ang tinupad ng KWF nitóng 2018 upang lingapin ang “katutubo.” Sa tulong ng opisina ni Senador Loren Legarda, inilunsad ang Lingguwistikong Etnograpiya ng Filipinas(LEF) at ang Bantayog-Wika. Sa bisà naman ng matiyagang networking sa Bataan, lalo na sa opisina ni Gobernador Albert Garcia, naibukás ang Bahay-Wikapara sa Ayta Magbukun ng barangay Bangkal, Abucay, Bataan.

Ang LEF ang pinakaambisyoso ngunit lubhang kailangang programa sa saliksik ng KWF. Hanggang ngayon nakakálat at walang komprehensibong saliksik sa alinmang katutubong wika at sa mga dominyo ng ICH ng alinmang pangkating etniko. Kayâ walang pambansang programa upang maprotektahan ang buong ICH ng bansa. Puta-putaki at kani-kaniyang tuon ang mga programa para sa indigenious people (IP) ng mga ahensiya ng gobyerno at kahit ang mga pribadong institusyon. Bagaman pangunahing layunin ng LEF ang higit na matalik at masinop na kaalaman hinggil sa umaabot sa 130 katutubong wika ng bansa, kinikilála nitó ang kabuluhan ng komprehensibong dokumentasyon hinggil sa mga pangkating etnikong nag-aari ng naturang mga wika at ang kaugnay na mga katutubong karunungan at karanasang pinagmumulan ng bawat wika. Inaasahan ang kooperasyon ng lahat ng pribadong institusyon at ahensiya ng gobyerno para matupad ang programa, gayundin ang patuloy na konsultasyon at pakikipag-ugnayan sa mga pangkating etniko mismo. Sapagkat hindi rin magaganap ang naturang programa sa saliksik sa loob ng maikling panahon at sapagkat kailangang subaybayan ang anumang pagbabago sa wika at búhay ng mga pangkating etniko, bahagi ng programa ang pagdevelop sa isang artsibo ng impormasyon upang ganap na mapangalagaan ang kasaysayan, karanasan, karunungan, at malikhaing anyo ng mga pangkating etniko at katutubong wika na masasaklaw ng LEF.

Sa pamamagitan ng pondong kaloob ni Senador Legarda ay nagpalabas ng panawagan para sa mga panukalang saliksik wika ang KWF noong 2017. Sa mga panukalang dumatíng, 32 (na sasaliksik sa 24 wika sa Luzon, 2 sa Visayas, at 6 sa Mindanao) ang pinilìng bigyan ng indibidwal at institusyonal na pondo para sa taóng 2018. Pagkatapos ng isang taón, 19 sa nabigyan ng grant ang nakapagsumite ng kailangang impormasyon. Nangangahulugang 19 wika ang magiging simula ng artsibo sa 2019 hábang patuloy ang saliksik sa ibá pang wikang katutubo at samantalang gumagawa ng mga hakbang upang madagdagan ang dokumentasyon sa 19 wika. Pagkatapos din ng isang taón ay nakalikom ng karanasan ang KWF upang makabuo ng higit na mabisàng sistema upang isagawa ang LEF.

Samantala, ang pondong kaloob ni Senador Legarda ay iniukol pa sa ibáng proyekto nitóng 2018. Katulong ang National Commission for Culture and the Arts (NCCA), nagdaos ang KWF ng isang kumperensiya sa ICH na may diin sa epikong-bayan nitóng 30-31 Agosto 19018. Nais ng kumperensiya na matipon ang mga guro at iskolar at maipamálay sa lahat ang matinding pangangailangan para sa sistematiko’t pambansang saliksik sa ICH. Sinundan ito ng International Conference on Language Endangerment nitóng 10-12 Oktubre 2018 at ng Digital Archiving Workshop nitóng 26-28 Nobyembre 2018. Nag-imbita ng mga eksperto mula sa ibáng bansa sa kumperensiya ng Oktubre upang maitanghal ang salimuot at hirap ng pagpapasigla sa naglalahòng wika. Tatlong resource persons naman mula sa School for Oriental and African Studies (SOAS), University of London, ang nagbigay ng palihan upang ituro ang wastong pag-iimbak ng impormasyon sa tulong ng makabagong kasangkapan. Bukod sa mga pilìng kawani ng KWF ay inanyayahan sa workshop ang ilang kawani ng mga ahensiyang pangkultura.

Isa pang kaugnay na proyekto ang Bahay-Wika. Sinimulan itong idevelop bílang proyekto ng KWF noong 2015, nabuo ang konsepto noong 2017, at ganap na ipinatupad nitóng 2018. Ito ang unang eksperimento sa Filipinas hinggil sa pagpapasigla ng wikang nanganganib maglahò. Ang gusaling Bahay-Wika para sa mga Ayta Magbukun ng Bangkal, Abucay, Bataan ay pormal na binuksan nitóng 27 Setyembre 2018. Gayunman, nauna nang isinagawa ang pinagsanib na mga modelo ng language nest at ng master-apprentice, na naglahok sa 24 batàng nása edad 2-4 taón at sa anim na magulang bílang aprentis. Naging kaisa ng KWF sa proyekto ang panlalawigang sangay ng DSWD, DepEd-Iped, NCIP, at LGU ng Abucay. Inaasahan na ang mga batàng nagdaan sa Bahay-Wika ay sasaluhin sa Day Care ng DSWD, at pagkatapos, sa kinder ng DepEd, bukod sa itutuloy ng mga magulang na nag-aprentis ang pagsasalità sa wikang Ayta Magbukun sa kani-kanilang tahanan.

Nagkaroon din ng mahalagang tungkulin ang mga Sentro ng Wika at Kultura (SWK) ng KWF sa oryentasyong katutubo. May 41 SWK na sa mga state universities and colleges (SUC) sa buong bansa. Nagdaraos ang mga ito ng tertulya, lalo na kapag Buwan ng Wikaat Buwan ng Panitikan, at nakaukol ang bawat ganitong pagtitipon sa pagsusuri o pagtatanghal ng wika at kulturang katutubo sa lalawigan o rehiyon ng SWK.

Isa pang pinondohan ni Senador Legarda ay ang proyektong Bantayog-Wika, na isang paraan ng pagpaparangal sa mga wikang katutubo. Isang bantayog na idinisenyo ng eskultor na si Luis E. Yee Jr. ang panukalang itayô sa mga tanyag na pook pangmadla upang maging simbolo ng paggálang at pagmamahal sa wikang katutubo sa isang probinsiya o lungsod. Inaasahang aakit ito ng pansin ng mga turista, bukod sa magagámit na lunan para sa mga pagtatanghal pangkultura na maglalahok sa mga kabataang estudyante at mga mamamayan. Sa loob ng 2018, umaabot sa 12 bantayog-wika na ang naipatayô, na bunga rin ng pakikipagtulungan ng mga LGU at SUC sa naturang 12 pook. Inaasahang higit pang maraming bantayog-wika ang maitatayô kapag nahimok ang ganap na taguyod ng mga lokal na lider politiko, at maging ng mga negosyanteng makawika, sa buong bansa.

Matalik na bahagi ng mga proyektong ito ang pambansa at makabansang adhika ng KWF. Sa pamamagitan ng tuon sa mga wikang katutubo ay nalalantad mismo ang wikang Filipino sa mga salitâ at konsepto na nagpapalawak sa batayang pangkultura nitó. Naaakit din ang partisipasyon ng mga pangkating etniko tungo sa mga gawaing pambansa. Samantala, naididiin ang kabuluhan ng malawakan at sistematikong saliksik wika, bílang makabuluhang bahagi ng pambansang adyenda sa saliksik pangkultura, at dahil hindi ito nabibigyan ng kaukulan at nararapat na pansin kahit sa pagkakaloob ng research grants sa mga kolehiyo at unibersidad. Kaugnay ng hulíng nabanggit na puna, lumilitaw na walang puwang ang saliksik wika sa adyendang pampananaliksik kahit ng mga SUC. Dahil sa kasalukuyang diin sa globalisasyon ay higit na nakatuon ang buong adyendang pampananaliksik ng mga SUC sa agham at teknolohiya.

Na kailangang iwasto.

Kailangan ang malusog na lupain upang pag-ugatan ng anumang malikhaing gawain sa agham at teknolohiya. Kung umaasa lámang ang saliksik sa kaalamang banyaga, natural lámang na lumikha ito ng agham at teknolohiyang naglilingkod sa banyagang pangangailangan. Samantala, ang agham at teknolohiyang sumibol mula sa isang katutubong kultura ay higit na maaasahang may oryentasyong sumagot sa pangangailangan ng sariling lupain at magdulot ng pagbabagong batay sa nasaliksik na pangangailangan ng sariling bansa.

Sa pamamagitan ng kasalukuyang mga gawaing “katutubo” ng KWF ay inihaharap nitó ang Filipino sa mga gampanin at tungkuling magdudulot ng higit na katatagan sa pambansang dangal ng Filipinas. Ang Filipino bílang wikang “katutubo” ay inaasahang magtaglay ng karunungang bumukal mula sa sariling kasaysayan at karanasan ng mga Filipino at higit na awtentiko kung hinango mula sa karanasang bago dumatíng ang mga pananakop na Kanluranin. Ang ibig sabihin, nása wikang “katutubo” ang sinaunang karunungang pinanday sa pakikipagtunggali ng mga ninuno natin sa bawat hámon ng kalikásan—maging iyon ay lindol, bagyo, daluyong, buhawi, bahâ, tagtuyot, atbp—kayâ may ganap na pag-unawa at paggálang sa sungit ng panahon at sa biyaya ng dagat, ilog, danaw, bundok, bulkan, at kagubatan. Ang kanilang mga salawikain, panitikang-bayan, at paniniwala ay bunga ng matalas at matagal na pag-aaral sa kilos ng langit, lupa, at tubigan. Sa wikang katutubo nagsasalitâ ang ating mga yumao, naghahabilin, nangangaral, nagtatanghal ng mga halimbawang dapat lingunin, mga halimbawang matapat, marangal, at orihinal. May sapat na karunungan ang wikang katutubo upang mabúhay ang tao sa gitna ng anumang panganib at matamasa ang mga malikhaing damdamin at karapatan ng táong malayà, nagsasarili, at umuunlad alinsunod sa kaniyang pangangailangan.

Sinasáyang natin ang napakayamang katutubong karunungang ipinamana sa atin ng ating mga ninuno kapag hindi natin ganap na inadhika ang tungkuling alagaan at pangalagaan ang ating mga wikang katutubo, at hindi nailahok ang mga katutubong karunungang ito sa wikang Filipino.

Ang Banyaga sa Ating Sarili

Sa kabilâng dako, hindi dapat itakwil lámang ang mahabàng panahon ng pananakop sa ating kasaysayan. Dapat itong makilála bílang makabuluhang bahagi ng kasalukuyang katauhan at kamalayang Filipino. Kayâ makabuluhan ding bahagi ng makabagong wikang Filipino. Lahat yata ng wikang katutubo ay nabahiran ng impluwensiyang Español o Americano mula noong 1521 at patuloy na naiimpluwensiyahan ng kulturang banyaga at Kanluranin sa kasalukuyan. Ang buong sistema ng karunungan sa pambansang edukasyon ay nakabatay sa makabagong kaalamang banyaga at Kanluranin. Ang totoo, sa maraming aspekto, kapag sinabi nating banyaga ay Kanluranin ito; at kapag Kanluranin ay inumpisahang idulot ito ng kolonyalismong Español at patuloy na pinalalaganap ng modernong kultura, agham, at teknolohiyang Americano.

Sa ganoong pagtingin, malakíng bahagi ng ating sarili ang banyaga. Nanuot na ito sa katauhang Filipino at sa wikang Filipino. Sa gayong pagtingin, hindi maaaring manatiling “katutubo” lámang ang wikang Filipino. Sa katunayan, malakíng bahagi ng mga problema sa estandardisasyon ang bunga ng Hispanisadong paraan ng pagsúlat gámit ang alpabetong romano na pinalaganap noong tatlong siglo ng kolonyalismong Español at ng mga anomalyang dulot ngayon ng biswal at binibigkas na Ingles. Hindi naman maiiwasan ang banyaga sa kultibasyon o intelektuwalisasyon ng wikang Filipino. Dahil sa Amerikanisadong oryentasyon ng pambansang edukasyon, ang adhikang maging wika ang Filipino ng pagtuturo at pagkatuto sa antas tersiyarya ay nakaangkla sa kapasidad nitóng tumanggap ng mga salitâ at konseptong banyaga sa alinmang larang o disiplina ng makabagong karunungan.

Bahagi ng kasalukuyang OP ang naturang pleksibilidad. Binago ang dáting puristang tuntunin sa pagsasalin upang maging liberal sa paggámit ng mga terminong siyentipiko at teknikal sa orihinal na mga anyo nitó sa Ingles, Español, Latin, German, French, o maski Greek. Hindi rin kailangang reispel ang mga ito, lalo na kung higit pang mahirap basáhin ang anyong nireispel kaysa anyong orihinal na banyaga, o may nagiging kakatwa itong anyo, o may nakakahawig na anyo sa katutubong bokabularyo. Sa isang bandá, isang paghahanda din itong oryentasyon upang higit na maganyak ang mga guro, lalo na ang mga guro sa agham at matematika, na gumámit ng Filipino sa pagtuturo. Sa kabilâng bandá, isang paalala ito sa mga alagad ng wika na hindi kailangang ubusin nilá ang talino’t panahon sa paghahanap ng mga pantumbas sa mga konseptong banyaga, gaya ng naganap noong panahon ng Americano at hanggang noong dekada 70.

May mga leksiyon ang idinulot na krisis ng CMO 20 na magandang iugnay sa kampanya tungo sa intelektuwalisasyon ng Filipino. Una, napagtuonan ng puna ang nilalaman ng karaniwang anim na yunit sa Filipino para sa mga estudyante sa kolehiyo. May pumuna na ang nilalamang panitikan at gramatika sa mga naturang sabjek ay maaari nang ituro sa senior high (at siyáng nangyari), at kung gayon ay hindi kailangang ulitin sa kolehiyo. Ngunit ikinatwiran ng mga nagtatanggol sa naturang mga sabjek na napakalawak ng panitikan at kung tutuusin ay kulang ang isang semetre upang masaklaw ang kabuoan nitó. Iminungkahi din na panatilihin ang anim na yunit ngunit lagyan ng ibáng nilalaman. Iminungkahi naman ng KWF na ituro ang mga panukalang bagong GEC ng CHED gámit ang Filipino upang hindi mawalan ng trabaho ang mga guro. Ngunit nakahanda ba ang mga kasalukuyang guro sa Filipino para ituro ang alinman sa mga bagong GEC, dili kayâ ang anumang bagong kurso na ipalit sa dáting nilalaman ng anim na yunit?

Kung lumitaw na hindi handa ang mga guro, ikalawang dapat suriin ay ang edukasyong normal. Kailangang bigyan ng mga bago’t dagdag na nilalaman ang programang BS at AB para sa mga magiging guro sa Filipino. Hindi dapat maging limitado sa gramatika at lingguwistika ang kaalaman ng isang guro sa Filipino. Kailangan ding palawakin at palalimin ang oryentasyong pampanitikan niya. Higit pa, kailangan niyang magkaroon ng malakas na oryentasyon sa saliksik at sa pagtuklas ng ibáng kaalaman sa ibáng disiplina upang mapalusog niya ang pagtuturo sa Filipino.

Ang intelektuwalisasyon ng wikang Filipino ay kailangang maisúlong sa silid-aralan at sa pamamagitan ng mga intelektuwalisadong guro sa Filipino. Kung ang pagkakaroon ng modernisado at siyentipikong pag-iisip ang pangunahing kasangkapan sa intelektuwalisasyon ng wika, higit na magaganap ito sa ngayon sa pamamagitan ng pagsagap ng karunungang banyaga. Kailangan sa gayon ang kaukulang reoryentasyon at muling-pagsasanay sa mga guro sa kasalukuyan upang magampanan ang tungkuling nabanggit, bukod sa kailangan namang suriin at ireporma ang edukasyong normal upang higit na maging handa sa nabanggit na tungkulin ang daratíng na henerasyon ng guro sa Filipino.

Mahihiwatigan namang napakalakí ng tungkulin ng pagsasalin sa intelektuwalisasyon ng wikang Filipino. Kayâ naglalaan ng puwang ang Aklatang Bayan ng KWF para sa mga akdang salin para sa pangarap na Aklatan ng Karunungan. Doble-kara ang naturang proyekto. Ginaganyak ang mga salin ng akda mula sa mga wikang katutubo. Subalit higit na nakararami ang mga nailalathalang akdang salin mula sa wikang banyaga. Halimbawa, sa 2018, umaabot lámang sa dalawa (2) ang nalathalang akdang salin mula sa wikang katutubo, ngunit anim (6) ang akdang salin mula sa wikang banyaga. Samantala, patuloy ang pagdaraos ng mga seminar-palihan sa pagsasalin, gayundin ng mga lektura at talakayan hinggil sa pagsasalin upang pasiglahin ang interes sa pagsasalin ng mga guro at kabataan at upang maitaas ang kakayahan ng iilang mga tagasalin.

Bukod pa, hindi káyang gampanang mag-isa ng KWF ang lahat ng mga tungkulin sa pagsasalin. Nitóng 2 Agosto 2018, sa himok ng KWF ay itinatag sa Unibersidad ng Santo Tomas (UST) ang isang Sentro ng Salin sa ilalim ng Kagawaran ng Filipino sa naturang institusyon. May opisyal na pangalang “Sentro sa Salin at Araling Salin,” ang sentro sa UST ang isang paraan upang maisangkot sa mga gampaning pagsasalin ang ibáng institusyon at sa gayo’y mapabilis din ang pagsasanay para sa kailangang hukbo ng mga tagasalin sa ibá-ibáng wikang katutubo at banyaga. Dagdag pa, ang paghahandog ng mga pormal na kurso sa pagsasalin sa UST ay magiging isang malakíng hakbang tungo sa propesyonalisasyon ng pagsasalin. Isang magandang pangyayari na may maka-Filipino nang direksiyon ang saliksik sa agham sa UST, kayâ inaasahan ding higit na mag-uukol ng hasaan ang sentro sa UST para sa pagsasaling teknikal.

Nakapagdaos na ang UST ng isang malakíng kumperensiya sa pagsasalin upang ipagdiwang ang Pandaigdigang Araw ng Pagsasalin nitóng Setyembre 2018. Samantala, may mga plano nang buksang sentro ng salin sa Cebu at sa Zamboanga upang higit na mapaglingkuran ang mga wika sa Visayas at Mindanao.

Isang katotohanan na hindi kailanman nilinang ang kamulatang siyentipiko sa hanay ng sambayanang Filipino. Ang kabaligtaran ang pinalaganap ng edukasyong kolonyal, alinsunod sa mga isinakdal sa Noli at Fili ni Rizal. Ngunit lumilitaw din na hindi ninais kahit ng pambansang edukasyon nitóng ika-20 siglo na pasiglahin ang pag-iisip na siyentipiko kahit sa hanay ng mga edukado. Kayâ itinakda sa patakaran ng edukasyong bilingguwal na manatiling itinuturo ang agham at matematika sa Ingles, upang manatili itong banyaga sa pang-araw-araw na wika at búhay ng mga Filipino. Nanatiling reserbado ang edukasyon sa agham para sa pinilì at maliit na sektor na nagpakadalubhasa sa Ingles at wikang banyaga, at sa gayunding pangyayari ay hindi lubusang nakapaglilingkod, kung nais mang maglingkod, sa sambayanang Filipino. Ang agham ng ating mga kasalukuyang siyentista at teknisyan ay karaniwang nagsasalitâ sa mga banyagang pormula at komposisyon na kung hindi man maintindihan ay hindi maisaloob ng ordinaryong tao; nagdudulot ng layaw na hindi naman tunay na kailangan; tumutuklas ng mga tulay sa pangarap na magsilbi sa banyagang lupain.

Panahon nang maging demokratisado ang karunungang siyentipiko at upang pakinabangan ito ng nakararaming mamamayan. Magaganap ito sa pamamagitan ng Filipino—ng isang intelektuwalisadong Wikang Pambansa—at may bokabularyong nagtitipon sa karunungang banyaga at Kanluranin at makagaganap na wikang panturo sa lahat ng disiplina at kurso sa antas tersiyarya. Anupa’t ang Filipino bílang Wikang Pambansa ay kailangang magparangalan sa lahat ng maipagmamalakíng sariling karunungan samantalang nag-aangkin ng mataas na kakayahang ibukás ang pinto ng makabago’t progresibong karunungan para sa lahat ng nais gumámit.

Ferndale Homes
21 Hulyo 2019