KULO AT KOLORUM (89) LÁWIG, LAWÍG

KOMISYON SA WIKANG FILIPINO·FRIDAY, JULY 1, 2016
ni Virgilio S. Almario

MARAMI SA dumalo nitóng 19 Mayo 2016 sa pagbubukás ng Lawig, eksibit ng dalawang kabataang artist mulang Negros, ang nag-akala na ukol ito sa Tagalog na “láwig.” Wala kasing tuldik ang pamagat ng eksibit at inisip ng mga dumalo na nauukol ito sa pagpapahabà o pagpapalawak ng saklaw ng sining. Gaya na rin ng posibleng “pagpapaláwig” ng bisà ng sining ng dalawang taga-Negros hanggang sa Kamaynilaan.

Bukod pa, talagang isang ordinaryong paraan ng paghulà sa bigkas ng isang salitâ na kapag hindi tiyak ang kahulugan at walang tuldik ay bigkasin ito sa paraang malumay.

Kailangan tuloy magpaliwanag ang mga artist na salitâng Hiligaynon ang kanilang pamagat at may bigkas itong mabilis: “Lawíg.” Sa Hiligaynon, ang “lawíg” ay púsod o umbilical cord. Ibig ipatuklas ng dalawang artist ang kaniláng sariling pagkamulat hinggil sa kanilang pinagmulang pook, gayundin ang kaniláng pagsasaproblema sa historikong relasyon ng Negrense at Ilonggo.

Sa unang aspekto, nais niláng itanghal ang malulungkot na realidad sa lipunang Negrense, lalo na ang paghihirap ng marami at kasaganaan ng iilan. Sa ikalawang aspekto, nais niláng ipadamá ang kirot ng waring pagbubukod ng mga Negrense at mga Ilonggo laban sa isa’t isa samantalang iisa ang kanilang púsod o pinagmulan.

Isa sa dalawang artist ay Ilonggo ngunit nagtira sa Bacolod. Isa ang lumaki sa Bacolod ngunit nag-aral sa UP Iloilo. Kapuwa nilá dinanas ang hirap makisáma sa napuntahang pook. Bakit? Dahil hindi maganda ang turing ng mga Ilonggo sa Negrense at hindi rin maganda ang turing ng mga Negrense sa Ilonggo. Isang malaking misteryo ito lalo na kapag nakinig sa kasaysayan ni Dr. Cecilia Nava na nagsasabing nagmula sa Iloilo ang karamihan sa mga unang mayaman at mga unang magsasaká na nandayuhan sa Negros. Kayâ iisa din ang kaniláng wika; ngunit kung bakit magkahiwalay, wika nga, ang kanilang puso.

Bilang pag-uulit, nais kong ipagpauna na ang lahat ng mababása ninyo dito ay sarili kong opinyon at hindi sa KWF, maliban kung isaad ko. Nakabukás din ako sa anumang nais itanong bukod sa nais ipanukala ng mambabasá. Nais kong makipag-usap sa mga alagad ng wika.




KULO AT KOLORUM(88) PRESUMIDO

MEDYO NAHULÍ NA ako sa pagpansin nitó. Pero ibig ko pa ring makiisa sa mga pumuna hinggil sa paggamit ng “presumptive” sa bagong-halal nating Pangulo ng Filipinas. Una, waring iniuso na naman ito ng ating midya bunga ng panggagaya sa nagkataóng malawakang gamit nitó sa United States. Ikalawa, mahahalatang may alagang samâ-ng-loob ang nag-uso nitó sa atin.

Kapag tiningnan sa diksiyonaryong Ingles, ang “presumptive” ay isang pang-uri na tumutukoy sa isang bagay na tinatanggap dahil sa kakulangan ng dagdag na impormasyon o inaakalang totoo batay sa mga nakuhang katunayan. Ginagamit ito ng mga Amerikano para ilarawan ang kalagayan ng mga politikong kumakandidato at naghihintay ng nominasyon ng kaniláng partido. Sa ating kawikaan, para siláng “nakabitin sa balag-ng-alanganin.” Kung medyo liyamado, gaya ng kalagayan ngayon nina Donald Trump ng Republican Party at Hilary Clinton ng Democratic Party, tipong “feeling” nominado na silá kayâ “presumptive.”

Kung gagamitin ito sa naganap na tagumpay sa eleksiyon ni Meyor Rodrigo Duterte, nangangahulugang hindi pa tiyak ang pagiging Pangulo niya ng Filipinas hanggang magtipon ng Board of Canvassers ng Kongreso sa 25 Mayo at opisyal siyáng ipahayag na nagwaging Pangulo ng Filipinas.

Ngunit, at ito ang malaking ngunit. Bakit kailangang gamitin ang “presumptive” kay Duterte sa kabilâ ng milyon-milyong botong inilamang niya sa kasunod na si Mar Roxas? Sinumang makakuha ng gayong malaking boto ay hindi na dapat ituring na “presumptive.” Tiyak na, “presumptive” pa rin ang turing? Sumuko na nga ang mga kalaban, “presumido” pa rin ang pakiramdam?

Ang isang tanong nga, ginamitan ba ng “presumptive” sina Ramos, Erap, GMA, at PNoy noong naghihintay silá ng opisyal na proklamasyon? Hindi. Tinawag agad siláng “president-elect.” Sa aking palagay, hindi lang nakikiuso sa mga Americano ang tumatawag kay Digong na “presumido.” May kargang prehuwisyo iyon. Lalo na mula sa mga hindi matanggap ang katotohanang santambak ang tiwalang nakuha ng meyor ng Davao mula sa sambayanang Filipino.

Bilang pag-uulit, nais kong ipagpauna na ang lahat ng mababása ninyo dito ay sarili kong opinyon at hindi sa KWF, maliban kung isaad ko. Nakabukás din ako sa anumang nais itanong bukod sa nais ipanukala ng mambabasá. Nais kong makipag-usap sa mga alagad ng wika.

 




Dating Kasangguning Mahistrado Ruben T. Reyes, magbibigay ng ikalawang Lektura Norberto Romualdez sa Hunyo

Magbibigay ng panayam si Ruben T. Reyes, dating kasangguning mahistrado (Associate Justice) ng Mataas na Hukuman, sa ikalawang Lekturang Norberto L. Romualdez na mangyayari sa 6 Hunyo 2016, 8:30nu–12:00nh, sa Hukuman ng Apelasyon, Maynila.

Susundan ni Reyes sa serye ng lektura si Dr. Ambeth Ocampo, historyador at iskolar na nagpanayam hinggil sa kasasayang kultural noong Hunyo 2015. Tatalakayin niya ang paggamit ng Filipino sa larang ng batas sa kaniyang panayam na Wika at Batas. Isa si Reyes sa mga tagapagsulong ng paggamit ng Filipino sa batas.

Ang lektura, na may layuning maglikom ng mga intelektuwal na panayam, ay isa ring pagpaparangal kay Norberto L. Romualdez, dating Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman na magdiriwang ng ika-141 anibersaryo ng kaarawan sa araw ng lektura.

Si Romualdez ay ang arkitekto ng Batas Komonwelt Blg. 184 na lumikha sa Surian ng Wikang Pambansa, na ngayon ay Komisyon sa Wikang Filipino.

Bukás ang lektura sa publiko. Walang babayarang rehistrasyon, bagaman limitado ang KWF sa pagtanggap ng unang 30 kalahok. Para sa pagpapatala, tumawag sa 708-6972/736-2525 lok. 105, at hanapin si Pinky Jane Tenmatay o Lourdes Hinampas o mag-email sa tenmataypinkyjane@rocketmail.com.




Pamahalaang Panlalawigan ng Aurora, ipinatupad ang EO 335!

Mabuhay ang Pamahalaang Panlalawigan ng Aurora! Pinagtibay ni Kgg. Gerardo A. Noveras ang Memorandum Sirkular Blg 2016-18 para sa paggamit ng wikang Filipino bilang midyum ng opisyal na komunikasyon at korespondensiyang panloob-tanggapan ng Pamahalaang Panlalawigan ng Aurora.  Memorandum Sirkular 2016 Blg.16 -0018

MS Aurora

 




KULO AT KOLORUM (87) PG, DQ

SA DUMATING NA mga mungkahing akronim ay dalawa ang napagtuonan ko ng pansin.

Una, ang DQ (di kyu), na ang totoo ay mas dapat ituring na daglat para sa disqualification. Matagal ko na itong alam. At alam kong alam ng mga taga-UP, lalo na ang mga nanganganib makatanggap ng ganitong hatol at mapaalis sa unibersidad. Kumakatawan ito noon sa delinquent at hindi kasimbagsik ng DQ ngayon. Pero nagkaroon ito ng atensiyong pambansa dahil sa naging kaso laban kay Grace Poe. Ang kabá ko nga, bakâ marami sa mga mamamayan ang bumibigkas ngayon ng DQ at alam ang legal na gamit nitó pero hindi alam ang pinagmulang salitâng Ingles.

Ikalawa, ang PG (pi dyi), na nakagugulat ang kahulugan ngayon sa sektor ng kabataan: “PatáyGútom.” Nakagugulat, dahil Ingles ang bigkas sa akronim ngunit Filipino ang ibig sabihin. Nakagugulat, hindi ito ang inaasahan kong kahulugan.

Ang alam kong PG ay ang gamit na akronim sa lupon ng mga sensor sa pelikula: “Parental Guidance,” at mas mahigpit sa GP o “General Patronage.” Ang ibig sabihin sa PG, puwedeng panoorin ng musmos pero dapat na may tsaperong nakatatanda. Gayunman, itinuturing na itong mas maluwag kaysa markang bawal ang menor de-edad.

Ngunit ang PG ng mga tin-edyer ngayon ay may bahid ng pamantayang panlipunan at pangkabuhayan. Sa tahas na turing, panlait sa kapuwa-tao. PG ang mukhang dukha, at lalo na ang umaastang hindi kumakain sa oras o talagang walang kakayahang mapakain ang sarili. Kayâ kapalmuks na nakikikain, malakas kumain, o hindi nahihiyàng manghingi o tumanggap ng maski ano mula sa ibang tao.Sa maikling salitâ, ang PG ay isang táong walang dangal.

Ang totoo, ang PG ay isang bagong pangyayari. Walang “patáy-gútom” sa sinaunang wika ng Filipinas. Kahit ang “pulúbi” ay nagmula lámang sa pobre ng Español. Ang malubhang paghihikahos ay resulta ng kolonyalismo at matitinding paghihirap sa makabagong panahon. Gayunman, maaaring hindi nais laitin ng mga kabataan ang ating mga dukha. Sa halip, higit na nais tukuyin ng mga kabataan sa PG ang mga oportunista, ang mga trapong politiko, ang mga walang-budhing negosyante, ang mga korap na empleado ng gobyerno, ang mga kotong pulis, atbpang nabubuhay sa pawis ng kapuwa-tao.

Bilang pag-uulit, nais kong ipagpauna na ang lahat ng mababása ninyo dito ay sarili kong opinyon at hindi sa KWF, maliban kung isaad ko. Nakabukás din ako sa anumang nais itanong bukod sa nais ipanukala ng mambabasá. Nais kong makipag-usap sa mga alagad ng wika.

 




KULO AT KOLORUM (86) PAKUPYA SA FRENCH

HINDI NATIN ALAM kung sa wikang French kinuha ni Rizal ang circumflaje na tinawag ni Lope K. Santos na “pakupyâ”—ang tuldik na mukhang salakot (^) na ipinagamit na simbolo para sa diing maragsa para sa mga salitâng nagtatapos sa patinig. Circonflexe ito sa French at karaniwang ginagamit sa ibabaw ng patinig upang isimbolo ang nawala at sinusundang tunog na S. Halimbawa ang maîtresse.

Nabanggit ko ito dahil sa isang gulo ngayon sa France bunga ng nais pairaling reporma sa ispeling ng wikang French. Isa sa reporma at higit na pinoprotestahan ay ang pagtatanggal ng circonflexe. Wala daw silbi, at mainam alisin para maging mas simple ang wika, sabi ng Akademyang Frances. Kayâ ang halimbawa ko sa itaas ay magiging maitresse. Ang totoo, 20 taón na ang nakalilipas nang ipanukala ito ng Akademya. Makikita na matagal naghintay ang gobyerno bago pinairal ang panukala ng Akademya—na kinikilálang taliba para sa pagpapanatiling dalisay ng wikang French. Sa kabilâ ng paghihintay ng tamang panahon at sa kabilâ ng pangyayaring nagmula ang panukala sa iginagálang na lupong pangwika, sinalubong pa rin ng malaking protesta ang reporma.

Sabi ng mga nagpoprotesta, ginagamit lang dahilan ang simplipikasyon para sa medyokridad. Ang paghihirap daw sa ispeling ay nararapat at isang senyas ng mabuting edukasyon. May nagsasabi pa na ang kahinaan sa lumang ispeling ay sintomas ng paghinà mismo ng France. Na ang pangangailangang gawing simple ang wika ay pruweba lang na nawawalan na ng lakas at lusog ang buong bansa.

Maaaring mabisàng pangkonsiyensiya sa gobyerno ang hulí kong binanggit na banat. Ngunit ang kaso ng circonflexe ay malinaw na patunay sa malimit na irrasyonal na tunggalian sa bawat pagbabagong pangwika. Maraming hindi basta tumatanggap ng katwiran. Kahit nagmula ang pagbabago sa isang institusyong gaya ng Akademyang Frances na itinatag noon pang 1635. May mga mamamayang tagagamit ng wika sa France hindi basta matatanggap na wala talagang silbi ang tulad ng circonflexe. At bakit? Dahil nakamihasnan na niláng gamitin ang circonflexe. Nakamihasnan na niláng magdagdag ng sikap para masunod ang lumang tuntunin sa pagbaybay. Mahirap awayin ang nakamihasnan.

Bilang pag-uulit, nais kong ipagpauna na ang lahat ng mababása ninyo dito ay sarili kong opinyon at hindi sa KWF, maliban kung isaad ko. Nakabukás din ako sa anumang nais itanong bukod sa nais ipanukala ng mambabasá. Nais kong makipag-usap sa mga alagad ng wika.




KULO AT KOLORUM (85) AKRONIM PA MORE

INULAN AKO NG text tungkol sa akronim. Luma na raw ang alam ko. Pasensiya po, matanda na po. Nagtanong tulong ako sa mga apó ko. Nagulat ako sa ibinigay niláng mga sampol.

Sige nga, alam ba ninyo ang GMG? Sagot: “Google Mo Girl.” Alam kong alam na ninyo ang MU. “Mutual understanding.” Pero may bagong pakahulugan: “Mag-un.” Binago ang “on” hindi para pumasok sa U ng MU, kundi para daw magtunog Pinoy. Ewan.

Pero heto ang mas mabigat. HHWWPSSP. Sirit? “Holding hands while walking at pa-sway-sway pa.” Grrrabe!
Kung sa bagay, ang tagal kong nag-isip noong una kong matanggap sa text ang “btw.” “By the way” palá. Ngayon, paborito ko na ito kapag nakikitsika sa text. Pero ginulat pa rin ako ng sagot sa aking “otw” nang itanong ko kung nasaan ang hinihintay ko. Akala ko, nagkasakit. At mabuti’t hindi ko iniwan. Noon palá’y “on the way” ang mensahe.
Gayunman, palagay ko’y nagiging kodigo ng magkakabarkada ang ganitong akronim. Kung hindi man, nagpapakyut lang. At malaki ang suspetsa kong hindi magtatagal ang marami sa mga ito. Hindi katulad ng “ty.” Institusyon na. Bagaman dapat mag-ingat sa paggamit. Kasi, mukhang táyong mga Pinoy lang ang nagti-ty.

Naalala ko tuloy ang isang debate namin ng isang manunulat sa Ingles na pumuna sa inimbentong “palikuran” para sa toilet. Mahabà na daw, masyado pang magálang. Bakit daw hindi gamitin ang CR. “Comfort Room.” Internasyonal daw at maiintindihan kahit saan. Akala niya’y Americano lang ang nagto-toilet. Sa London, WC ito. “Water Closet.” At dahil mas pa-British ang mga Japanese, hindi alam sa Tokyo ang CR.

Ang totoo, mahirap gamitin ang CR para sa maraming kubeta natin, lalo’t pampubliko. Malimit na marumi, mabahò, walang tubig, walang sabon, walang papel. Kayâ sa halip na comfort ay teribleng discomfort ang dadanasin mo.

Bilang pag-uulit, nais kong ipagpauna na ang lahat ng mababása ninyo dito ay sarili kong opinyon at hindi sa KWF, maliban kung isaad ko. Nakabukás din ako sa anumang nais itanong bukod sa nais ipanukala ng mambabasá. Nais kong makipag-usap sa mga alagad ng wika.




Metamorposis ni Franz Kafka, nasa wikang Bikol na!

Kafka-BikolNasa wikang Bikol na ang Metamorposis ni Franz Kafka! I-click ang titulo para sa detalye…